Zagrożenie lawinowe – stopnie i co oznaczają

Ile jest stopni zagrożenia lawinowego?

Pięć. Stopnie zagrożenia lawinowego i zalecenia dla każdego z nich określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 22 grudnia 2011 roku, wydane na podstawie art. 16 ustawy o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach. Obecną treść skali wprowadziła zmiana z 2019 roku, a jednolity tekst ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 2023 roku pod pozycją 68.

Skala jest wspólna dla całego kraju. W Tatrach stopień ogłasza TOPR, w pozostałych górach GOPR, i obie służby posługują się tymi samymi nazwami: niski, umiarkowany, znaczny, wysoki, bardzo wysoki. Rozporządzenie pozwala dopisać do stopnia wysokości, wystawy stoków i formy terenu szczególnie niekorzystne oraz typowe problemy lawinowe.

Co oznacza każdy stopień zagrożenia lawinowego?

Stopień mówi o trzech rzeczach: jak związana jest pokrywa śnieżna, jak łatwo wyzwolić lawinę i jak się zachować. Poniżej skrót z załącznika do rozporządzenia.

Co oznacza każdy stopień zagrożenia lawinowego?

Stopień	Nazwa	Pokrywa śnieżna	Kiedy schodzi lawina	Zalecenie dla ruchu osób
1	niski	na ogół dobrze związana i stabilna	zwykle tylko przy dużym obciążeniu, w nielicznych miejscach na bardzo stromych stokach	szczególna ostrożność na stokach bardzo stromych i ekstremalnych
2	umiarkowany	na ogół dobrze związana, na niektórych stromych stokach umiarkowanie	przeważnie przy dużym obciążeniu, szczególnie na stokach wskazanych w komunikacie	umiejętność oceny zagrożenia i wyboru trasy
3	znaczny	na wielu stromych stokach związana umiarkowanie lub słabo	możliwa nawet przy małym obciążeniu	bardzo duże doświadczenie, unikanie stromych stoków
4	wysoki	na większości stromych stoków słabo związana	prawdopodobna przy małym obciążeniu na wielu stromych stokach	zaniechanie wyjść w teren wysokogórski
5	bardzo wysoki	słabo związana i dalece niestabilna	liczne samoistne, bardzo duże lawiny nawet na umiarkowanie stromych stokach	zaniechanie wszelkich wyjść w góry

Źródło: rozporządzenie MSWiA, tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 68.

Granica przebiega między stopniem drugim a trzecim. Przy umiarkowanym lawinę wyzwala zwykle duże obciążenie, przy znacznym wystarczy jeden narciarz jadący płynnie, bez upadku.

Co znaczy „stromy stok” i „małe obciążenie” w komunikacie?

Rozporządzenie definiuje oba pojęcia liczbami. Stok umiarkowanie stromy ma nachylenie mniejsze niż około 30°, stromy większe niż około 30°, a bardzo stromy lub ekstremalny powyżej około 40° albo jest niekorzystny z powodu ukształtowania, bliskości grani lub śliskiego podłoża.

Obciążenie dodatkowe ma dwa poziomy. Małe to samotny narciarz lub snowboardzista jadący płynnie, bez upadków, piechur w rakietach śnieżnych albo grupa zachowująca odstępy co najmniej 10 m. Duże to pojedynczy piechur, dwóch lub więcej narciarzy jadących bez odstępów, ratrak albo materiały wybuchowe. Lawiny samoistne to takie, które schodzą bez udziału człowieka.

Dla porównania: trasa czerwona ma według rozporządzenia z 2011 roku średnie nachylenie do 16° i maksymalne do 22°, a czarna więcej (szczegóły w tekście o kolorach tras). Stoki, o których mówi komunikat, są wyraźnie bardziej strome. Materiały TPN podają, że lawiny najczęściej schodzą przy nachyleniu od 25 do 45°.

Kto ogłasza komunikat lawinowy i gdzie go sprawdzić?

Komunikat opracowuje służba ratownictwa górskiego właściwa dla danego terenu (art. 15 ustawy): w Tatrach TOPR, w pozostałych górach GOPR. Komunikat określa stopień zagrożenia, stabilność pokrywy, prawdopodobieństwo samoistnego i mechanicznego wyzwolenia lawin oraz zalecenia dla ruchu osób. Stopień może zmienić tylko kolejny komunikat tej samej służby.

Tatry. Aktualny stopień, opis i komentarz ratowników są w serwisie lawinowym TOPR. TOPR ogłasza stopień codziennie po południu, a przy gwałtownej zmianie warunków aktualizuje go w ciągu dnia. Tatrzański Park Narodowy wywiesza go na tablicach przy wejściach do parku, na Polanie Huciska, Włosiennicy i przy dolnej stacji kolei linowej na Kasprowy Wierch.

Karkonosze i inne góry. GOPR prowadzi serwis lawinowy z komunikatami dla rejonów: Karkonosze, Babia Góra, Bieszczady, Śnieżnik Kłodzki, Pilsko i Pieniny.

Sprawdzenie komunikatu jest obowiązkiem ustawowym. Art. 4 ustawy każe osobom przebywającym w górach zapoznać się z komunikatem lawinowym dla danego obszaru i dostosować do niego swoje plany. TOPR zastrzega przy tym, że komunikat nie zastępuje samodzielnej oceny sytuacji na miejscu.

Jaki jest stopień zagrożenia lawinowego w Tatrach zimą?

Zmienny z dnia na dzień, więc jedyną pewną odpowiedzią jest dzisiejszy komunikat TOPR. Wiadomo natomiast, ile śniegu leży w wysokich partiach przez całą zimę. Pomiary IMGW na Kasprowym Wierchu pokazują, że pokrywa rośnie od grudnia do marca i w kwietniu wciąż przekracza metr.

Jaki jest stopień zagrożenia lawinowego w Tatrach zimą?

Miesiąc	Kasprowy Wierch, 1991 m (cm)	Śnieżka, 1603 m (cm)
grudzień	33	27
styczeń	85	52
luty	138	85
marzec	151	88
kwiecień	136	56

Mediana dobowej grubości pokrywy śnieżnej w zimach 2011/12–2025/26. Źródło: IMGW-PIB, dane publiczne, przetworzenie redakcji.

Gruba pokrywa sama w sobie nie oznacza wysokiego stopnia, ale oznacza, że jest co zsunąć. Wiosną dochodzi słońce: GOPR ostrzega, że silnie operujące w tej porze roku słońce zwiększa zagrożenie przez obrywy nawisów i zaburzenie równowagi w pokrywie. Jak czytać pomiary śniegu ze stacji w górach, opisujemy w tekście o pokrywie śnieżnej w górach.

Czy lawina może zejść na trasę narciarską?

Tak, w terenie wysokogórskim. Tatrzański Park Narodowy pisze wprost, że trasy narciarskie na terenie parku, czyli w rejonie Kasprowego Wierchu, leżą w strefie oddziaływania lawin śnieżnych. Bezpośrednim impulsem do akcji edukacyjnej Lawinowe ABC była lawina z 19 lutego 2012 roku w Dolinie Goryczkowej, w miejscu uznawanym przez wielu za bezpieczne, w której zginęła narciarka.

Na zorganizowanym terenie narciarskim odpowiada zarządzający. Zgodnie z art. 20 ustawy musi wyłączyć z ruchu narciarskiego zagrożone lawinami trasy lub ich części i oznaczyć je do czasu ustąpienia zagrożenia. Zamknięta trasa jest więc decyzją o bezpieczeństwie. Obok tras w TPN leży tak zwana druga strefa: teren udostępniony, ale nieutrzymywany i oznakowany tylko na granicach. Tam ocena zagrożenia należy do narciarza.

Co to są problemy lawinowe w komunikacie?

To opis przyczyny zagrożenia, który uzupełnia stopień. TOPR stosuje pięć typów zdefiniowanych przez europejskie służby ostrzegania lawinowego:

• świeży śnieg: obciążenie po trwającym lub niedawnym opadzie, zwykle w czasie opadu i do kilku dni po nim;
• deski śnieżne utworzone przez wiatr: śnieg przeniesiony na stoki zawietrzne, w żleby i kotły, najczęściej powyżej górnej granicy lasu;
• słabe warstwy w starej pokrywie: mogą przetrwać tygodnie, nawet większość sezonu, i trudno je rozpoznać w terenie;
• mokry śnieg: woda z topnienia lub deszczu osłabia pokrywę, a ryzyko lawin samoistnych rośnie w ciągu dnia;
• ślizgający się śnieg: cała pokrywa zsuwa się po gładkim podłożu, trawie albo płytach skalnych, prawie wyłącznie samoistnie.

TOPR zaznacza, że zniszczenie słabej warstwy w starej pokrywie to jedna z głównych przyczyn lawin, w których giną osoby uprawiające turystykę i sport rekreacyjnie. Ten problem wymaga szczególnej ostrożności tam, gdzie pokrywa jest cienka albo przechodzi z cienkiej w grubą.

Jak duża jest lawina o rozmiarze 1, a jak o rozmiarze 5?

Komunikat używa też pięciostopniowej klasyfikacji wielkości lawin. Rozmiar to inna skala niż stopień zagrożenia.

Jak duża jest lawina o rozmiarze 1, a jak o rozmiarze 5?

Rozmiar	Nazwa	Gdzie się zatrzymuje	Możliwe szkody
1	mała (zsuw)	zwykle przed końcem stoku	małe ryzyko zasypania, większe upadku
2	średnia	zwykle na końcu stoku	może zasypać, zranić lub zabić człowieka
3	duża	na płaskim terenie, do 50 m za stokiem	może zniszczyć samochód i mały budynek
4	bardzo duża	ponad 50 m za stokiem, może dojść do dna doliny	może zniszczyć wagon kolejowy lub fragment lasu
5	ekstremalnie duża	na dnie doliny	znaczące zmiany w krajobrazie

Źródło: rozporządzenie MSWiA, objaśnienia do skali.

Dla człowieka groźna jest już lawina średnia. Według TPN 100 m³ śniegu waży około 25 ton.

Co to jest lawinowe ABC i jak go używać?

To detektor lawinowy, sonda i łopata. Bez nich towarzysze nie znajdą zasypanego na czas, a pomoc z zewnątrz przychodzi zwykle za późno. W materiałach akcji Lawinowe ABC na stronie TPN czytamy, że zasypany, który przeżył samo porwanie i utworzył wokół ciała przestrzeń powietrzną, ma w ciągu 15–18 minut ponad 90% szans na przeżycie. Po około 35 minutach szanse spadają do 25%, a dopiero wtedy na lawinisko mogą dotrzeć pierwsi ratownicy, i to przy lotnej pogodzie.

Dobrze wyszkoleni towarzysze z kompletem sprzętu odnajdują zasypanego w około 15 minut. Stąd zasady z tych samych materiałów: detektor włączony na nadawanie od początku do końca wycieczki, test grupowy przed wyjściem, odstępy przy przechodzeniu przez teren zagrożony. Statystyka jest bezwzględna: w latach 1996–2010 w polskich Tatrach w 41 wypadkach lawinowych porwanych zostało 134 osoby, a 39 z nich zginęło.

Sprzęt nie zmniejsza zagrożenia. TPN przypomina, że posiadanie detektora, sondy czy plecaka wypornościowego nie upoważnia do wejścia w bardziej niebezpieczny teren.

Jak skitury i freeride zmieniają ryzyko lawinowe?

Narciarz poza trasą sam staje się obciążeniem dodatkowym, o którym mówi skala. W Tatrzańskim Parku Narodowym turystykę narciarską można uprawiać tylko na szlakach turystycznych i wyznaczonych szlakach narciarskich. Powyżej górnej granicy lasu wolno nieznacznie odstąpić od przebiegu letniego szlaku, ale tylko wtedy, gdy przejście szlakiem zagrażałoby bezpieczeństwu, głównie z powodu zagrożenia lawinowego. Szczegółowe zasady parku opisujemy w tekście skitury w Tatrach.

TPN zaleca przed każdym wyjściem sprawdzić stopień zagrożenia, zalecenia dla tego stopnia i komunikat turystyczny parku, a w drodze mieć detektor, sondę i łopatę oraz umiejętność oceny zagrożenia w terenie. Materiały akcji Lawinowe ABC dodają pytania na dzień przed wycieczką: jaki jest stopień i prognoza, jak stromy jest najtrudniejszy odcinek, jaka jest jego wystawa, jaka pogoda i jak doświadczona jest grupa.

Kto dopiero zaczyna, powinien zacząć od podstaw sprzętu i techniki opisanych w poradniku skitury, a do jazdy w nieprzygotowanym terenie dobrać odpowiednie narty (różnice wyjaśniamy w tekście narty all mountain, carving i freeride). Warto też sprawdzić polisę: jazda poza trasą to dla wielu ubezpieczycieli sport wysokiego ryzyka, o czym piszemy w tekście ubezpieczenie na narty.